حکایت پادشاه و کنیزک

معنا: ای دوستان، به این حکایت گوش کنید؛ زیرا حقیقتِ آن، شرحِ حالِ درونی ماست.

معنا: در روزگار قدیم، پادشاهی بود که هم دارِ دنیا را داشت و هم دارِ آخرت و سعادت دو دنیا برایش فراهم بود.

معنا: از قضا، روزی پادشاه به همراه نزدیکانِ خاص خود، برای شکار سوار بر اسب شد.

معنا: پادشاه در مسیر خود کنیزکی را دید و با تمام وجود، شیفته آن کنیزک شد.

معنا: مرغِ روحِ پادشاه در قفسِ سینه‌اش چنان از شدت عشق بی‌تابی می‌کرد که مال بخشید و آن کنیزک را خرید.

معنا: همین‌که پادشاه او را خرید و از وصالش بهره‌مند شد، آن کنیزک از سرِ تقدیرِ الهی بیمار گشت.

معنا: مثل کسی که الاغی داشت ولی پالان نداشت؛ همین که پالان پیدا کرد، گرگ آمد و الاغ را بُرد.

معنا: یا مثل کسی که کوزه داشت اما آب به دستش نمی‌آمد؛ همین که بالاخره آب پیدا کرد، خودِ کوزه شکست.

معنا: پادشاه پزشکان را از هر سو گرد آورد و گفت: «جان من و این کنیزک، هر دو در دستان شماست.»

معنا: «جان خودم ارزشی ندارد، چرا که او جانِ جانِ من است؛ من بیمار و رنجورم و تنها درمانم اوست.»

معنا: «هر کس محبوبِ مرا مداوا کند، گنج و مروارید و مرجانِ مرا به‌عنوان پاداش خواهد برد.»

معنا: همه پزشکان به او گفتند: «ما جان خود را به خطر می‌اندازیم، دانش و فهممان را گرد هم می‌آوریم و با یکدیگر همکاری خواهیم کرد.»

معنا: «هر یک از ما برای جهانی مانندِ مسیح شفابخش هستیم، و برای هر درد و رنجی، دارویی داریم.»

معنا: پزشکان از سرِ تکبر، «اگر خدا بخواهد» نگفتند؛ پس خداوند ناتوانیِ بشر را به آنان نشان داد.

معنا: منظورم از «ترکِ استثنا» یا نگفتنِ ان‌شاءالله، همان سنگدلی و غفلتِ باطنی است، نه صرفاً به زبان نیاوردنِ کلمات که حالتی سطحی و گذرا است.

معنا: چه بسیار کسانی که لفظ «ان‌شاءالله» را به زبان نمی‌آورند، اما جانشان با حقیقتِ آن همراه است.

معنا: هر درمان و دارویی که به کار بردند، تنها بر رنج و درد کنیزک افزود، و حاجتشان برآورده نشد.

معنا: آن کنیزک از شدت بیماری مثل تارِ مو لاغر و نحیف شد، و چشم پادشاه از اشکِ خون مانند جویبار گشت.

معنا: به‌حکم تقدیر، شربت سکنجبین که باید صفرا را کم می‌کرد صفرا را بیشتر کرد و روغن بادام که باید بدن را نرم و مرطوب می‌کرد باعث خشکی شد.

معنا: از هلیله به‌جای روانی مزاج یبوست پدید آمد و آب چون نفت، آتشِ بیماری را شعله‌ورتر کرد.

معنا: وقتی پادشاه ناتوانیِ آن پزشکان را دید، سراسیمه و پابرهنه به‌طرف مسجد دوید.

معنا: پادشاه وارد مسجد شد و به‌طرف محراب شتافت؛ و آن‌قدر گریه‌وزاری کرد که از اشک‌های او، جایگاه سجده لبریز از آب شد.

معنا: هنگامی که پادشاه از حالتِ محو و بی‌خودی در برابرِ خدا به هوش آمد، زبانی خوش به مدح و ستایشِ خداوند باز کرد.

معنا: «ای خدایی که کمترین بخششِ تو، مالکیتِ کل جهان است، من چه بگویم وقتی تو خود بر نهانِ همه چیز آگاهی؟»

معنا: «ای خدایی که همواره پناهگاه نیازهای ما هستی! ما دوباره اشتباه کردیم و راه را اشتباه رفتیم.»

معنا: «اما تو خود فرموده‌ای که 'هرچند من از رازِ درونِ تو آگاهم، اما تو آن را زودتر به زبان بیاور و آشکار کن'.»

معنا: همین‌که پادشاه از صمیمِ قلب ناله و فریادِ زاری سر داد، دریای بخشش و رحمت الهی به جوشش و تلاطم درآمد.

معنا: در میان اشک و زاری، خواب او را فراگرفت و در خواب دید که بزرگی روحانی نمایان شد.

معنا: آن پیر گفت: «ای پادشاه، مژده باد که دعایت برآورده شد؛ اگر فردا غریبی نزدت آمد، بدان که او از جانبِ ماست.»

معنا: «وقتی او آمد، بدان که طبیبی ماهر و تواناست؛ او را راست‌گو بدان، چرا که امانت‌دار و صادق است.»

معنا: «در درمانِ او، سحرِ محض را تماشا کن؛ و در طبع و مزاجِ او، قدرتِ خداوند را مشاهده کن.»

معنا: هنگامی که وقتِ موعود فرارسید و روز شد، خورشید از سمت شرق طلوع کرد و ستاره‌ها را در نورِ خود محو ساخت.

معنا: پادشاه در بلندی و شاه‌نشینِ قصر منتظر ایستاده بود تا آنچه را که در خواب به طور نهان به او نشان داده بودند، با چشم خود ببیند.

معنا: پادشاه شخصی دانا و بسیار برجسته را دید که روحِ بزرگش همچون خورشیدی در میان سایۀ جسمی خاکی‌اش می‌درخشید.

معنا: او از دور مثلِ ماهِ نو، باریک و درخشان فرامی‌رسید و همچون یک صورت خیالی، هست‌نمای و نیست‌شکل به نظر می‌آمد (گاهی در نظر مجسم و گاهی از چشم غایب می‌شد).

معنا: خیال در روانِ آدمی همچون چیزی است که هست و نیست؛ اما بنگر که چگونه تمام یک جهان بر همان خیال روان و استوار است.

معنا: صلح و جنگِ مردم بر پایهٔ خیالی بنا شده است، و افتخار و ننگِ آنان نیز از یک خیال نشأت گرفته است.

معنا: اما آن خیالاتی که دامِ صیدِ اولیای خداست، بازتابِ زیبارویانِ باغِ الهی است.

معنا: همان تصویر خیالی که پادشاه در خواب دیده بود، در چهرهٔ آن مهمان آشکار و نمایان می‌شد.

معنا: پادشاه به‌جای دربانان و تشریفاتچیان، خودش به پیشواز رفت و به استقبالِ آن مهمانِ غیبی‌اش شتافت.

معنا: هر دو شناگرانی ماهر و آشنایِ به دریای حقیقت بودند، و جان‌های هر دو، بی‌آنکه نیازی به دوختن باشد، به یکدیگر پیوند خورده و یکی شده بود.

معنا: پادشاه گفت: «محبوبِ حقیقی من تو بوده‌ای نه آن کنیزک؛ ولی در این جهان، کاری زمینه‌سازِ کار دیگری می‌شود.» (آن عشقِ ظاهری بهانه‌ای شد تا من به وصالِ تو برسم.)

معنا: «ای کسی که برای من همچون حضرت محمد (ص) هستی؛ من مانند عمر کمرِ همت می‌بندم تا به تو خدمت کنم.»

معنا: از خداوند توفیق و یاریِ رعایتِ ادب را می‌طلبیم، زیرا کسی که بی‌ادب باشد، از لطف و رحمتِ پروردگار محروم می‌ماند.

معنا: انسانِ بی‌ادب، نه‌تنها به خودش زیان می‌رساند، بلکه تمامِ جهان را هم به آتشِ تباهی می‌کشد.

معنا: سفرهٔ غذای آسمانی، بدون هیچ خریدوفروش و بدون هیچ قیل‌وقالی فرود می‌آمد.

معنا: در میانِ قومِ موسی، چند نفر بی‌ادبانه گفتند: «پس سیر و عدس کجاست؟»

معنا: پس از آن سفره و نانِ آسمانی قطع شد و برای ما تنها رنجِ کشاورزی و کار با بیل و داس باقی ماند.

معنا: دوباره، وقتی عیسی نزدِ خداوند شفاعت کرد، خداوند بارِ دیگر سفره فرستاد و نعمتی فراوان بر آن نهاد.

معنا: باز هم گستاخان، ادب را کنار گذاشتند و همچون گدایان، باقی‌ماندهٔ غذاها را برای ذخیره برداشتند.

معنا: عیسی به آنان التماس و خواهش کرد و گفت: «این نعمت همیشگی است و هرگز از زمین کاسته نخواهد شد.»

معنا: بدگمانی ورزیدن و حرص زدن بر سرِ سفرهٔ بزرگان، ناسپاسی و کفرِ نعمت است.

معنا: به‌خاطر گداصفتی و حرصِ آن ندید پدیدها، آن درِ رحمتِ الهی به رویشان بسته شد.

معنا: به‌خاطر منع و ندادنِ زکات، ابری باران‌زا پدید نمی‌آید، و به سبب شیوعِ زنا، بیماریِ وبا در همه‌جا گسترش می‌یابد.

معنا: هر تاریکی و غم و اندوهی که به تو می‌رسد، همه ناشی از بی‌پروایی و بی‌ادبیِ خودت است.

معنا: هر کس در راهِ عشق بی‌پروایی و بی‌ادبی کند، راهزنِ مردانِ الهی شده و خود نامرد و بی‌مقدار است.

معنا: از برکتِ ادب، این آسمان و گردون پر از نور و روشنایی شده است و به‌خاطرِ داشتنِ ادب، فرشتگان بی‌گناه و پاک مانده‌اند.

معنا: خورشید به‌خاطر بی‌ادبی و گستاخی دچار گرفتگی و تیرگی شد و شیطان (عزازیل) نیز بر اثر جسارت و بی‌پروا‌یی از درگاه الهی رانده شد.

معنا: پادشاه دست‌های خود را باز نمود و طبیب الهی را در آغوش گرفت، و او را همانند عشق، در میانِ دل‌وجان خویش جای داد.

معنا: پادشاه شروع به بوسیدنِ دست و پیشانیِ او کرد، و از محلِ اقامت و مسیرِ سفرش پرسید.

معنا: درحالی‌که حالش را می‌پرسید، او را به بالای مجلس راهنمایی کرد و گفت: «سرانجام با صبر و شکیبایی، به گنجی دست یافتم.»

معنا: پادشاه گفت: «ای روشنیِ حق و برطرف‌کنندهٔ رنج و سختی، تو معنایِ واقعیِ این سخن که 'شکیبایی، کلیدِ گشایش است' هستی.»

معنا: «ای که دیدارِ تو، خود پاسخِ هر پرسشی است! هر مشکلی، بی‌آنکه نیازی به بحث‌وجدل باشد، به برکت وجودِ تو برطرف می‌شود.»

معنا: «تو بیان‌کنندهٔ هر آنچه در قلب‌‌های ماست هستی، و نجات‌دهنده‌ی هر که پایش در منجلابِ سختی‌ها گیرکرده است.»

معنا: خوش آمدی، ای برگزیده، ای پسندیده؛ اگر تو از ما غایب و پنهان شوی، بلا فرامی‌رسد و عرصهٔ هستی بر ما تنگ می‌شود.

معنا: تو سرورِ این مردمی، و هر کس که تو را نخواهد، اگر از این انکار دست برندارد، سرانجام هلاک خواهد شد.

معنا: وقتی که آن مهمانی و سفره‌ی سخاوت به پایان رسید، دستِ او را گرفت و به درونِ خلوتگاه و سَرایِ خویش برد.

معنا: داستان بیمار و بیماریِ او را برایش بازگفت، و پس از آن او را در برابرِ بیمار نشاند.

معنا: رنگِ چهره و نبض و ادرارِ بیمار را معاینه کرد، و هم نشانه‌های بیماری و هم علت‌های آن را شنید.

معنا: گفت: «هر دارویی که آن پزشکان به کار برده‌اند، نه‌تنها آبادانی نیاورده، بلکه ویرانی به بار آورده است.»

معنا: آنان کاملاً از حالِ درونیِ بیمار بی‌خبر بودند؛ به خدا پناه می‌برم از آنچه به ناروا و بی‌بنیاد گفتند.

معنا: رنج و بیماریِ او را دریافت و رازِ پنهانش بر او آشکار شد، اما آن را مخفی داشت و به پادشاه نگفت.

معنا: بیماریِ او ناشی از غلبهٔ صفرا یا سودا نبود؛ چرا که بویِ جنس و نوعِ هر هیزمی از دودی که بلند می‌شود، آشکار می‌گردد.

معنا: از ناله و زاری‌اش دریافت که او بیمارِ دل و عاشق است؛ جسمش سالم است، اما روح و جانش در بندِ عشق شده است.

معنا: عشق و عاشقی از زاری و بی‌قراریِ دل آشکار می‌شود؛ و هیچ بیماری و دردی مانند بیماریِ دل نیست.

معنا: دردِ عاشق با دیگر دردها یکسان نیست؛ عشق اسطرلابی برای کشف و شناختِ رازهای الهی است.

معنا: عشق چه مادی و زمینی باشد و چه معنوی و آسمانی، سرانجام ما را به همان سرمنزلِ حقیقی هدایت می‌کند.

معنا: هر اندازه که در توصیف و توضیحِ عشق سخن بگویم، وقتی به خودِ عشق می‌رسم، از آن سخنانِ خود شرمسار می‌شوم.

معنا: اگرچه توضیح و تفسیرِ زبان روشنگر و گویاست، اما عشقی که در زبان و کلام نگنجد بسیار روشن‌تر و گویاتر است.

معنا: وقتی قلم با شتاب در حالِ نوشتن بود، همین که به عشق رسید، از عجز و شرم شکاف برداشت و از حرکت بازماند.

معنا: عقل در توضیحِ عشق، همچون خری در گِل فروماند؛ در نهایت، این خودِ عشق بود که شرحِ عشق و عاشقی را بیان کرد.

معنا: خورشید خود دلیل و گواهِ وجودِ خویش است؛ اگر برهان و دلیل برای اثباتِ آن می‌خواهی، از آن روی برمگردان.

معنا: اگر سایه تنها نشانه‌ای کم‌رنگ از خورشید به دست می‌دهد، خودِ خورشید در هر لحظه نوری جان‌بخش می‌افشاند.

معنا: سایه مانند افسانه‌سراییِ شبانه تو را به خواب می‌برد، اما وقتی خورشید طلوع کند، ماه شکافته می‌شود.

معنا: هیچ امرِ بی‌نظیر و شگفت‌انگیزی در جهان مانند خورشید نیست؛ خورشیدِ جان و روحی که جاودانه است و هیچ دیروزی برایش نیست .

معنا: هرچند خورشیدِ ظاهری در جهانِ بیرون یگانه و بی‌مانند است، اما می‌توان در اندیشه و خیال مثل و مانندی برایش تصور کرد.

معنا: اما خورشیدِ جان و روح که فراتر از عرصهٔ افلاک است، نه در ذهن و اندیشه و نه در جهانِ بیرون، هیچ مثل و مانندی ندارد.

معنا: ذات و حقیقتِ او اصلاً در ذهن و خیال نمی‌گنجد، تا چه رسد به اینکه مانندی برایش تصور شود.

معنا: همین که سخن از حقیقتِ شمسِ‌الدین تبریزی به میان آمد، خورشیدِ فلکِ چهارم از خجالت سر خود را پایین انداخت و پنهان شد.

معنا: اکنون که نامِ شمس‌الدین بر زبان آمد، لازم و شایسته است که رازی از بخشش‌ها و عنایاتِ او بیان شود.

معنا: در این لحظه روح و جانم دامنِ مرا گرفته و التماس می‌کند؛ زیرا عطرِ پیراهنِ یوسف (بوی خوشِ معشوق) را احساس کرده است.

معنا: حسام‌الدین گفت: «به‌پاس دوستی و همنشینی سالیان دراز، یکی از آن حال‌های دل‌انگیز را دوباره بیان کن.»

معنا: «تا از برکتِ این سخن، زمین و آسمان شادمان و خندان گردند و عقل، روح و بینشِ انسان صدها برابر افزایش یابد.»

معنا: گفتم: «مرا به‌زحمت مینداز و به سخن‌گفتن وامدار که من در حالتِ فنا و بی‌خودی هستم؛ عقل و فهمم از کار افتاده و و نمی‌توانم ثنا و ستایش او را بشمارم.»

معنا: «هر سخنی که انسانِ ازخودبی‌خود و مستِ عشق بگوید، چه از روی تکلف باشد و چه از سرِ خودنمایی، شایسته نیست.»

معنا: «من چه بگویم، درحالی‌که یک رگ از وجودم هوشیار نمانده؛ چگونه یاری را وصف کنم که او را هیچ همتایی نیست؟»

معنا: «بیانِ دردِ این جدایی و این خونِ‌دل‌خوردن را فعلاً رها کن تا در وقت و فرصتی دیگر به آن بپردازیم.»

معنا: حسام‌الدین گفت: «مرا غذا بده که گرسنه‌ام، و شتاب کن؛ زیرا زمان مانند شمشیری بُرّنده است که عمر را می‌بُرد.»

معنا: «ای دوست! صوفی (مؤمن راستین) فرزندِ همین لحظه است؛ کارِ امروز را به فردا انداختن از شرایطِ این راه نیست.»

معنا: «مگر تو خودت صوفی نیستی؟ به تعویق‌انداختن کارِ امروز هستی را به نیستی تبدیل می‌کند.»

معنا: به او گفتم: «رازِ معشوق اگر پنهان و پوشیده بماند بهتر است؛ پس تو خودت این راز را در لابه‌لایِ این داستان گوش کن و دریاب.»

معنا: «خوشایندتر آن است که رازِ معشوقان، در سخنِ دیگران بیان شود.»

معنا: حسام‌الدین گفت: «این را آشکار و عریان بیان کن؛ زیرا گفتنِ سخنِ دین به‌صورت آشکار، بهتر از پنهان گفتنِ آن است.»

معنا: «پرده و حجاب را کنار بزن و کاملاً بی‌پرده و آشکارا سخن بگو؛ زیرا من با معشوق با لباس و پیراهن نمی‌خوابم.»

معنا: گفتم: «اگر معشوق (حقیقت مطلق) به‌صورت کاملاً آشکار و عریان جلوه‌گر شود، نه از تو چیزی باقی می‌ماند، نه از آغوشت و نه هیچ فاصله‌ای میان شما.»

معنا: «آرزو و خواسته داشته باش، اما به‌اندازه و در حدِ گنجایشِ خود؛ چرا که یک برگِ کاه هرگز توانِ تحملِ سنگینیِ یک کوه را ندارد.»

معنا: «خورشیدی که این جهان از پرتوِ آن روشن و فروزان است، اگر کمی نزدیک‌تر آید، همه چیز را می‌سوزاند و خاکستر می‌کند.»

معنا: «دنبالِ فتنه و آشوب و خون‌ریزی مباش، و دیگر از شمسِ تبریزی سخنی مگو.»

معنا: این راز پایانی ندارد؛ پس به سرِ اصلِ سخن برگرد، و برو ادامهٔ این داستان را کامل بیان کن.

معنا: طبیب الهی گفت: «ای پادشاه، خانه را خلوت کن و هم خویشاوندان و هم بیگانگان را از آن دور ساز.»

معنا: «مراقب باشید تا کسی در راهروها و دهلیزها گوش نایستاد، تا بتوانم از این کنیزک چیزهایی بپرسم.»

معنا: خانه کاملاً خلوت شد و هیچ‌کس در آن نماند؛ جز آن طبیب الهی و همان کنیزِ بیمار، هیچ‌کس در آنجا نبود.

معنا: با نرمی و ملایمت پرسید: «شهرِ تو کجاست؟ چرا که درمان و علاجِ مردمِ هر شهری با شهرِ دیگر متفاوت است.»

معنا: «در آن شهر چه کسانی از خویشاوندانِ تو هستند، و با چه کسانی تعلق، پیوند و آشنایی داری؟»

معنا: طبیب الهی دست بر نبضِ او گذاشت و یکی‌یکی از جور و ستمِ روزگار از او می‌پرسید.

معنا: مثلاً وقتی خاری در پای کسی فرومی‌رود، پای خود را روی زانویش می‌گذارد تا آن را بیرون آورد.

معنا: و با نوکِ سوزن به دنبالِ سرِ خار می‌گردد، و اگر آن را پیدا نکند، محلِ زخم را با لب خود خیس و نرم می‌کند.

معنا: وقتی پیداکردن خاری که در پا رفته این‌چنین دشوار است، پس خاری که در دل فرورفته چگونه خواهد بود؟ پاسخ بده!

معنا: اگر هر انسانِ پستی می‌توانست خارِ دل را ببیند، دیگر هرگز غم و اندوه بر کسی چیره نمی‌شد.

معنا: مثلاً اگر کسی خاری زیرِ دُمِ الاغی بگذارد، الاغ راهِ برطرف‌کردن آن را نمی‌داند و ناگهان می‌پرد.

معنا: الاغ بالا و پایین می‌پرد و با این کار خار محکم‌تر و عمیق‌تر فرومی‌رود؛ عاقلی لازم است تا آن خار را بیرون بکشد.

معنا: الاغ برای رهایی از خار و به دلیل درد و سوزش، مدام جفتک می‌انداخت و با این کار، صد جای خودش را زخمی و مجروح کرد.

معنا: آن طبیبِ خارشناس و خارکَن، استاد بود؛ دست بر جاهای مختلف می‌گذاشت و امتحان و بررسی می‌کرد.

معنا: طبیب الهی در قالبِ روایت و داستان، از حالِ دوستان و آشنایانِ آن کنیزک پرس‌وجو می‌کرد.

معنا: کنیزک آشکارا و بدون پنهان‌کاری، داستان‌ها و سرگذشتِ خود را از دیارش، اربابانش، و از همشهریانش برای طبیب بازگو می‌کرد.

معنا: طبیب به داستان‌گوییِ او گوش می‌داد و هم‌زمان تمامِ حواس و توجهش به نبض و تپیدنِ آن بود.

معنا: تا ببیند نبضش با شنیدنِ نامِ چه کسی تند می‌زند، و معلوم شود او همان معشوق و محبوبِ واقعی او در این جهان است.

معنا: طبیب الهی دوستان و اهالیِ شهرِ کنیزک را یک‌به‌یک نام برد و سپس به سراغِ نام‌بردن از شهری دیگر رفت.

معنا: طبیب الهی گفت: «وقتی از شهرِ خود بیرون آمدی، بیشتر در کدام شهر اقامت داشتی؟»

معنا: کنیزک نامِ شهری دیگر را برد و از آن هم گذشت، اما رنگِ چهره و نبضِ او هیچ تغییری نکرد.

معنا: کنیزک از ارباب‌ها و شهرهایی که دیده بود، یک‌به‌یک سخن گفت و از محل اقامت، نان‌ونمک و مهمان‌نوازی‌های آنان یادکرد.

معنا: کنیزک شهر به شهر و خانه‌به‌خانه داستان گفت، اما نه نبضش تغییری کرد و نه رنگِ چهره‌اش زرد شد.

معنا: نبضِ او بدونِ هیچ تغییری در حالتِ طبیعیِ خود باقی بود، تا این‌که طبیب از شهرِ سمرقند که مثلِ قند شیرین است پرسش کرد.

معنا: با شنیدنِ نامِ سمرقند نبضش شروع به جهیدن کرد و رنگِ چهره‌اش سرخ و زرد شد؛ زیرا از یک زرگرِ اهلِ سمرقند جداافتاده بود.

معنا: وقتی آن طبیبِ الهی این راز را از زبانِ بیمار دریافت، به ریشه و علتِ اصلیِ آن درد و گرفتاری پی برد.

معنا: طبیب الهی پرسید: «کوی و محلهٔ او در کدام گذر است؟» کنیزک پاسخ داد: «سرِ پل و در محلهٔ غاتفر.»

معنا: طبیب الهی گفت: «دریافتم که علّتِ بیماری‌ات چیست، و به‌سرعت برای رهایی و درمانِ تو افسون‌ها و جادوها خواهم کرد.»

معنا: «شادمان، آسوده‌خاطر و در امان باش که من با تو کاری خواهم کرد که باران با سبزه و چمن می‌کند.»

معنا: «من اندوه و نگرانی تو را به جان می‌خرم، پس تو دیگر غم مخور؛ چراکه من نسبت به تو از صد پدر مهربان‌تر و دلسوزترم.»

معنا: «آگاه باش و مبادا این راز را با کسی در میان بگذاری، حتی اگر پادشاه دربارهٔ آن بسیار از تو پرس‌وجو کند.»

معنا: «هرگاه رازهایت را در دل پنهان نگه‌داری، بسیار سریع‌تر به خواسته و آرزوی خود خواهی رسید.»

معنا: پیامبر (ص) فرمود: «هر کس رازِ دلِ خود را پنهان نگه دارد، به‌زودی به آرزوی خود می‌رسد.»

معنا: مثلاً دانه هنگامی که در دلِ خاک پنهان می‌شود، رازِ پنهانی‌اش سرانجام به سرسبزیِ باغ و بوستان تبدیل می‌گردد.

معنا: یا مثلاً اگر طلا و نقره در دلِ خاک پنهان نمی‌بودند، چگونه می‌توانستند در دلِ معدن پرورش یابند؟

معنا: نویدهای صادقانه و مهربانی‌های آن طبیبِ الهی، بیمارِ رنجور را از هرگونه بیم و هراس آسوده‌خاطر ساخت.

معنا: برخی وعده‌ها راستین و دل‌نشین‌اند، و برخی وعده‌ها دروغین و اضطراب‌آور هستند .

معنا: وعده و قولِ انسان‌های بزرگوار و بخشنده، گنجی جاری و سرمایه‌ای پایدار است؛ درحالی‌که وعدهٔ انسان‌های پست و نااهل، موجب رنج و عذابِ روح و جان می‌شود.

معنا: پس از آن طبیب الهی برخاست و آهنگِ رفتن نزدِ شاه کرد و او را اندکی از آن راز و علّتِ بیماریِ کنیزک آگاه ساخت.

معنا: طبیبِ الهی گفت: «چاره و تدبیر کار این است که آن زرگر را برای درمانِ این درد و بیماری به اینجا بیاوریم.»

معنا: «مردِ زرگر را از آن شهرِ دور (سمرقند) فرابخوان و با بخشیدنِ طلا و جامهٔ گران‌بها، او را مغرور و فریفته کن.»

معنا: پادشاه به آن سو (سمرقند) یکی دو فرستاده کاردان، کارآمد و بسیار عادل و امین روانه کرد.

معنا: آن دو فرستاده و پیکِ پادشاه تا سمرقند آمدند و از طرفِ پادشاه به آن مرد زرگر بشارت دادند.

معنا: گفتند: «ای استاد لطیف‌طبع و کامل در معرفت! وصفِ هنر و مهارت تو در همهٔ شهرها پیچیده است.»

معنا: «اینک بدان فلان پادشاه، برای انجامِ امور زرگری، تو را برگزیده است، زیرا که در این هنر برتر و سرآمدی.»

معنا: «اینک این جامهٔ گران‌بها، طلا و نقره را بگیر؛ همین‌که همراه ما بیایی، از نزدیکان و هم‌نشینان خاصِ پادشاه خواهی بود.»

معنا: آن مرد ثروت و جامه‌های گران‌بهای فراوانی دید و فریفته و مغرور شد؛ پس از شهر و فرزندان خود دل کند و از آنان جدا شد.

معنا: آن مرد با شادمانی و خوشحالی به راه افتاد، بی‌خبر از اینکه پادشاه قصدِ جانِ او را کرده است.

معنا: سوار بر اسبی عربی و تندرو شد و با شادمانی بتاخت؛ درحالی‌که ارزشِ جان خود را آن جامهٔ گران‌بها و پاداشِ شاهانه می‌پنداشت.

معنا: ای کسی که با رضایت و خشنودیِ تمام به این سفر درآمدی، درحالی‌که با پای خویش به‌سوی سرنوشتِ شومت گام برمی‌داری.

معنا: در پندارِ خویش، به دنبال حکومت، عزت و بزرگی بود؛ اما عزرائیل به کنایه و استهزا می‌گفت: «آری! به گمانت برو، به این آرزوها خواهی رسید!»

معنا: هنگامی که آن مرد غریب و تازه‌وارد از راه رسید، طبیب الهی او را به حضورِ پادشاه برد.

معنا: او را با ناز و احترام به نزد پادشاه بردند، تا مانند پروانه در آتشِ عشقِ آن معشوقهٔ زیبارو (کنیزک) بسوزد.

معنا: پادشاه چون او را دید، بسیار او را گرامی داشت و خزانهٔ طلا را در اختیارِ او نهاد.

معنا: سپس طبیبِ الهی به شاه گفت: «ای پادشاهِ عالی‌قدر و بزرگ، آن کنیزک را به این خواجۀ زرگر ببخش.»

معنا: «تا کنیزک از دیدار و وصالِ او شادمان و درمان گردد، و همان آبِ وصال، آتشِ بیماری و سوزِ عشقش را فرونشاند.»

معنا: پادشاه آن زیبارویِ همچون ماه را به او بخشید، و آن دو مشتاقِ هم‌نشینی را با هم پیوند داد.

معنا: به مدت شش ماه کامروایی و خوش‌گذرانی کردند، تا آنکه آن دختر به بهبودی و تندرستیِ کامل رسید.

معنا: پس از آن، طبیب الهی برای آن مرد شربت و دارویی ساخت؛ و او پس از نوشیدنش، رفته‌رفته در برابر چشمانِ آن دختر لاغر و ذوب می‌شد.

معنا: هنگامی که بر اثر بیماری زیبایی‌اش از دست رفت، جان‌ودل دختر دیگر در بند و گرفتارِ محبت او نماند.

معنا: همین‌که زشت و بیمار و زرد چهره شد، کم‌کم مهر و محبتش از دلِ آن دختر رخت بر بست.

معنا: عشق‌هایی که تنها به‌خاطر زیبایی ظاهر و رنگ و رویِ دنیوی باشند، عشق واقعی نیستند؛ بلکه عاقبت موجب ننگ و رسوایی خواهند شد.

معنا: ای‌کاش آن عشق‌های رنگی و مجازی هم کاملاً و سراپا ننگ و زشتی می‌بود تا آن سرنوشت و حکمِ ناگوار بر او جاری نمی‌شد.

معنا: خون مانند جویبار از چشمانش روان شد (خون گریست)، چرا که زیباییِ چهره‌اش، دشمنِ جان او گشته بود.

معنا: همان‌گونه که پَرهای زیبای طاووس دشمن جانش می‌شود؛ چه بسیار پادشاهانی که شکوه و جلالِ خودشان موجب نابودی و مرگ آنان شده است.

معنا: زرگر گفت: «من مانند همان آهویی هستم که شکارچی به‌خاطرِ مشکِ نافم، خونِ پاکم را بر زمین ریخت.»

معنا: «ای من آن روباهِ صحرایی که از کمینگاه سرش را برای پوست مرغوبش بریدند.»

معنا: «ای من همان فیلی که زخمِ نیزهٔ فیلبان، خونم را برای به‌دست‌آوردنِ عاجم بر زمین ریخت.»

معنا: «آن کسی که مرا برای چیزی پست‌تر و بی‌ارزش‌تر از خودم کشت، نمی‌داند که خونِ من آرام نخواهد گرفت و پایمال نخواهد شد.»

معنا: «امروز نوبتِ من است و فردا نوبتِ او خواهد بود؛ خونِ بی‌گناهی چون من چگونه می‌تواند این‌گونه پایمال شود؟»

معنا: «هرچند دیوار سایه‌ای بلند و دراز بر زمین می‌اندازد، اما آن سایه در نهایت دوباره به‌سوی خودِ دیوار بازمی‌گردد.» (همان‌گونه که بازگشتِ پیامدِ اعمالِ انسان به خودِ او حتمی است.)

معنا: «این جهان مانند کوه است و رفتار و کردارِ ما همچون بانگ و فریادی که در آن می‌پیچد؛ سرانجام، بازگشت و پژواکِ هر بانگی به‌سوی خودِ ما بازمی‌گردد.»

معنا: زرگر این سخنان را گفت و بلافاصله درگذشت و به خاک سپرده شد؛ و آن کنیزک نیز از عشقِ او و رنجِ بیماری پاک و رها گشت.

معنا: زیرا عشقِ به مردگان پایدار و جاویدان نیست، چرا که مرده هرگز به‌سوی ما بازنمی‌گردد.

معنا: اما عشقِ به معشوقِ زنده و حقیقی، در جان و دیدهٔ انسان، هر لحظه از شکوفه و غنچهٔ نوشکفته نیز تازه‌تر و باطراوت‌تر است.

معنا: عشقِ آن معشوقِ زنده‌ای را اختیار کن که جاودان و همیشگی است و با شرابِ روح‌بخش و حیات آفرینش تو را سیراب می‌کند.

معنا: عشقِ آن معشوقی را برگزین که همهٔ پیامبران از عشق و بندگیِ او به شکوه، عزّت و مقام رسیدند.

معنا: تو نگو که ما را به آستانِ آن پادشاهِ والامقام راهی نیست؛ چرا که با بزرگوارانِ بخشنده هیچ کاری دشوار نمی‌ماند.

معنا: کشته‌شدن آن مرد (زرگر) به دستِ طبیبِ الهی، نه از سرِ هیچ امید و طمعی بود و نه از روی ترس و بیم.

معنا: او (طبیب الهی) آن مرد را برای خوشایند و رضایتِ خاطرِ پادشاه نکشت، بلکه این کار را تنها زمانی انجام داد که فرمان و الهامِ خداوند نازل شد.

معنا: رازِ آن پسرِ نوجوانی را که خضرِ پیامبر گلویش را برید، مردمِ عادی درک نمی‌کنند.

معنا: هر کس که از جانبِ خداوند وحی و پاسخ دریافت کند، هر دستوری که بدهد کاملاً درست و عینِ صواب است.

معنا: آن کس که به انسان جان و حیات می‌بخشد، اگر جانی را هم بگیرد کاملاً روا و جایز است؛ چرا که او جانشینِ خدا است و دستِ او همان دستِ خداوند است.

معنا: همچون اسماعیل در برابرِ فرمانش سر تسلیم فرود آور و شادمان و خندان در برابرِ شمشیرِ او جان بده.

معنا: تا جان و روحِ تو برای همیشه شادمان و خندان باقی بماند، همان‌گونه که روحِ پاکِ حضرت محمد (ص) در کنارِ خدای یگانه جاودانه و خرسند است.

معنا: عاشقانِ زمانی جامِ شادمانی و سرمستیِ حقیقی را سرمی‌کشند که به دستِ محبوبانِ خویش کشته شوند.

معنا: پادشاه آن ریختنِ خون (کشتنِ زرگر) را از روی هواوهوس انجام نداد؛ پس تو بدگمانی و مجادله را رها کن.

معنا: تو این‌گونه پنداشتی که او مرتکب گناه و ناپاکی شده است؛ درحالی‌که در صفا و خلوصِ راستین، هرگز غِش، کدورت و ناخالصی راه نمی‌یابد.

معنا: این‌همه رنج، سختی و ریاضت برای آن است که کورهٔ امتحان، ناپاکی‌ها و ناخالصی‌ها را از نقرهٔ وجود جدا کند.

معنا: این آزمونِ نیک و بد برای آن است که طلا به جوش آید و کف و ناخالصی‌های خود را روی سطح بیاورد و آشکار شود.

معنا: اگر کارِ او بر اساسِ الهام و فرمانِ الهی نبود، او همچون سگی درنده می‌بود نه یک پادشاه.

معنا: او از هوای نفس، طمع و شهوت کاملاً پاک و مبرا بود؛ کاری که انجام داد نیک و شایسته بود، اگرچه در ظاهر زشت و بد به نظر می‌رسید.

معنا: مثلاً اگر حضرت خضر در میانِ دریا کشتی را سوراخ کرد و شکست، در همین شکستن و خراب‌کردن او، صدها حکمت، مصلحت و درستی نهفته است.

معنا: گمانِ حضرت موسی نیز با همهٔ نورانیت و کمالاتِ معنوی‌اش از فهم و درکِ آن رازها محروم ماند؛ پس تو که پر و بالی نداری، ادعای پرواز مکن و بی‌پروا پیش نرو.

معنا: خون آن زرگر در معنا گل سرخ است، پس تو آن را خون‌ریزی و جنایت مخوان؛ و طبیبِ الهی سرمست از عقلِ الهی است، پس او را دیوانه مپندار.

معنا: اگر هدف و خواستِ پادشاه ریختنِ خونِ یک مسلمان بود، کافر باشم اگر هرگز نامش را به نیکی بر زبان می‌آوردم.

معنا: از ستایش و مدحِ فردِ شقی و بدکار، عرشِ الهی به لرزه درمی‌آید و انسانِ پرهیزگار و دین‌دار نیز با شنیدنِ مدحِ او دچار بدگمانی و تردید می‌شود.

معنا: او پادشاهی بسیار آگاه و بیدار بود؛ انسانی برگزیده و از بندگانِ خاص و مقربِ خداوند بود.

معنا: کسی که به دستِ چنین پادشاهی کشته شود، او در واقع آن شخص را به‌سوی خوشبختی و والاترین مقام و منزلت هدایت می‌کند.

معنا: اگر آن پادشاه سود و خیرِ آن شخص را در ظاهرِ خشم و قهرِ خود نمی‌دید، چگونه ممکن بود آن مظهرِ لطفِ کامل و مطلق به خشونت و خشم روی آورد؟

معنا: مثلاً کودک از نیشِ حجام (رگ‌زن) می‌ترسد و می‌لرزد، درحالی‌که مادرِ مهربان از انجامِ این کار خوشحال و شادمان است (زیرا خیر و صلاحِ فرزندش را در آن می‌بیند).

معنا: جانِ ناقص تو را می‌گیرد، اما در عوض صد جانِ تازه می‌بخشد؛ و چیزی به تو عطا می‌کند که حتی در خیال و اندیشهٔ تو هم نمی‌گنجد.

معنا: تو (کارِ خدا و اولیایش را) با معیارهای ناقصِ خودت می‌سنجی، اما نیک بنگر که چقدر از حقیقت دور و بی‌خبر افتاده‌ای.